هنر خاتم‌سازی یکی از مهم‌ترین هنرهای دستی ایران است .این صنعت ارزش هنری فوق العاده زیادی دارد .سابقه خاتم‌سازی درایران از زمانهای خیلی قدیم بوده است .

خاتمسازی هنر آراستن اشیاء با مثلثهای کوچکی است ،طرحهای گوناکون آن همواره به صورت شکلهای منتظم هندسی میباشد.خاتم ترکیبی است از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ‌های مختلف تشکیل می‌شود. پنج ،شش ، هشت یا ده ضلعی است.

این شکلهای ندسی را با قرار دادن مثلثهای کوچک در کنار یکدیگرنقشبندی می کنند.

به عبارت دیگر ،خاتم ازمثلثهای متساوی الاضلاعی تشکیل گردیده که از عاج،استخوان،چوب و مفتول برنجی ساخته شده است و معمولا" آن ها را با ضخامت دو میلمتر در سطح خارجی یا سطح داخلی یا خارجی اشیاءچوبی می چسبانند.

خاتم در ابتدا با کنار هم قرارگرفتن مثلثهای بزرگ شکل گرفته و به تدریج بر اثر ذوق و سلیقه ی هنرمندان،کوچک و کوچکتر شده و ظرافت بیشتری به خود گرفته است.

آثاری نظیر دهای کاخ ها،رحلهای قرآن و صندوق های مقبره ها کهاز قدیم بر جای مانده است،نشان می دهد که این هنر در زمان پیشین،به ویژه درعهد صفویه رواجکامل داشته و مرکز اصلی ن اصفهان بوده است.

اوج شکوفایی و تکامل این هنر در دروان صفویه بود، دراین دوران از گوشه و کنار ایران هنرمندان به اصفهان ،پایتخت آن زمان آمدند و هنرهای فراموش‌شده این کشور ازنو پایه گذاری شد و هنرمندان ضمن فعالیت در رشته‌های خاتم‌کاری ،منبت‌کاری ،کاشی‌کاری و گره‌چینی ،به ترمیم و ساختن ساختمان‌ها و آثار گذشته و بارگاه‌هاواماکن مقدس تشویق و ترغیب شدند. بعدها در اوج شکوفایی و تکامل این هنر در دروان صفویه بود، دراین دوران از گوشه و کنار ایران هنرمندان به اصفهان ،پایتخت آن زمان آمدند و هنرهای فراموش‌شده این کشور ازنو پایه گذاری شد و هنرمندان ضمن فعالیت در رشته‌های خاتم‌کاری ،منبت‌کاری ،کاشی‌کاری و گره‌چینی ،به ترمیم و ساختن ساختمان‌ها و آثار گذشته و بارگاه‌هاواماکن مقدس تشویق و ترغیب شدند. بعدها در زمان قاجاریه به علت عدم توجه به هنرها این هنر نیز همانند سایر هنرها از درجه اعتبار و اهمیت افتاد و استادان وهنرمندان این رشته دراین دوران در بدترین وسختترین شرایط زندگی می‌کردند. به علت عدم توجه به هنرها این هنر نیز همانند سایر هنرها از درجه اعتبار و اهمیت افتاد و استادان وهنرمندان این رشته دراین دوران در بدترین وسختترین شرایط زندگی می‌کردند.

ساخت خاتم به کندی انجام می پذیرد و ممکن است گاهی اوقات انجام آن هفته ها و ماه هابه طول انجام.نکته ی دگر آن که،کار خاتمسازی به صورت گروهی انجام می شود.

روشی که امروزه برای ساخت خاتم به کار میرد همان است که حدودچهار صد سال پیش مورد استفاده بود.طرح ها کمی تغییر یافته اند،اما هنوز از طرح های ستاره،مربع و خطوط هنسی استفاده می شود.

در حال حاضراز خاتم در تهیه محصولات گوناگون از جمله:قاب عکس،جا قلمی،جلد آلبوم،عصا ،جعبه سیگارجعب و لوازم آرایش ،جا کلیدی ،پیپ،ووسایل تزئینی وآلات و ادوات موسیقی و....استفاد ه می گردد.

هم کنون خاتم سازی در شهرهای اصفهان،شیراز،تهران،گلپایگان و...رواج دارد.

صنعگران برای تهیه خاتم ز مواد متنوعی استفده می کنند که در کمتر صنعت دستی دیگری این چنین گوناگونی مواد اولیه به چسم می خورد.این مواد عبارتند از:

انواع چوب (آبنوس- فوفل- گردو- بقم- عناب-نارنج- کهکم-کبوده)

انواع استخوان (استخوان و عاج فیل- استخوان شتر- استخوان اسب)

مفتولهای فلزی (برنج -آلومینیوم وبعضاً نقره)

صدف- نخ پرک - سریشم گرم و سرد - لاک -فرمالین - فیبر - روغن جلا - تخته سه لایی و...

وسایل و ابزاری که در این هنر استفاده می شوند عبارتند از:

ابزار عمومی شامل چکش - اره- دریل و مته و...

ابزار اصلی و مخصوص شامل انواع اره‌ها- عنوان سوهان - انواع رنده - پرس - تیره‌دار یا خط‌کش قفل - مقار- انواع تنگ ها- چسب‌های مخصوص و....

تولید فراورده های خاتم شامل سه مرحله اصلی،درودگری،خاتمکاری و پرداخت می باشد.

منظور از درودگری ساختن محصولاتی نظیر قاب عکس،جعبه زیر گاری و غیره است. اما اساسی ترین مرحله این کارمرحله دوم یا خاتم کاری است.

ابتدا انواع چوبها واستخوان‌هارا دررنگ‌های مختلف تهیه کرده و با ابزار مخصوص خود به طول ۳۰ سانتیمتروقطر ۱تا ۵/۲میلی‌متر می‌برند وازآنها مثلث‌هایی تهیه می‌شود که پس از سوهان‌کاری تمام اضلاع آن به حالت دلخواه و مطابق با طرح درآمده و برای تکمیل طرح نیاز به مفتول‌های سیمی به صورت مثلث بوده که برای آماده‌سازی آنها نیز مراحل مختلفی طی می‌شود سپس برای درست کردن خاتم ابتدا طرح اشکالی که مورد نظر است را به وسیله استادکار کشیده واین مثلث‌ها ی چوبی ،استخوانی و فلزی با دستان بامهارت و استادانه هنرمند در کنار هم به وسیله سریشم قرار داده و چسبانده می‌شوند و به وسیله نخ محکم می‌گردند که از این کار اصطلاحاً «پره» درست می‌شود ،بعد از چند ساعت نخ‌ها باز شده واضلاع طرح سوهان‌کاری شده و چهار عدد از پره‌های ساخته شده را در کنار هم قرار می‌دهند و مجدداً با چسب به هم چسبانده می‌شوند که حاصل آن «توگلو» به دست می‌آید. مرحلهٔ بعدی که به «گل پیچی» مشهور است، به وسیله سیم مفتولی گردی که آن را به صورت شش ضلعی منظم آماده می‌شود وبه آن «شمسه» می‌گویند در اطراف هر ضلع شش سیم به وسیله سریشم چسبانده می‌شود و با نخ محکم می‌شود و حاصل آن طرح ستاره‌ای است ،این طرح‌ها آنقدر تکرار می‌شوند تا بر اساس طرح مورد نیاز در آمده و سپس در زیر فشار و پرس قرار گرفته و با چند مرحله برش‌کاری و چسبانده لایه‌های بسیار نازک چوب دراطراف آن طرح اولیه یک خاتم به وجود می‌آید که تمامی این مراحل از ابتدا تا بدین جا بیش از ۴۰۰ مرحله کاری را شامل می‌شود.

خاتم‌ها بر اساس طرح ،رنگ ،شکل و ابعاد محل مورد استفاده بر روی سطح کار به‌وسیله چسب مخصوص چسبانده شده و با ایجــاد طرح‌های گوناگون و قرینه‌سازی تمامی سطح طرح به وسیله خاتم مزین می‌گردد که پس از برخی ترمیم‌ها ،سوهان، سمباده و بتونه‌کاری و نهایتاً ساییدن و صاف‌کردن سطح خاتم ،کار برای روغن‌کاری وجلابخشی به وسیله مواد مخصوص مانند سیلر و کیلرو پولیستر آماده می‌شود.

مرغوبیت یک خاتم خوب به ریز نقشی ومنظم بودن طرح بستگی دارد که همهٔ اینها در مهارت استادکار در تهیهٔ مواد اولیه و نحوه کاربرد آن و حوصله و دقت بسیار زیاد خلاصه می‌شود.

خصوصیات یک خاتم و محصول مرغوب وهنری:

1. صاف بودن سطح کار و خالی نبودن هیچ جای خاتم .
2. یکنواخت بودن رنگ و مصالح به کار رفته در ساخت خاتم .
3.  عدم تغییر در رنگ و شکل .
4.  ترمیم‌کاری‌ها و بتونه‌کاری‌ها در سطح کار مشخص نباشند .
5.  قرینه بودن تمامی گل‌ها و اشکال درسطح کار و زوایا و اضلاع .
6.  دقیق و مهندسی بودن اساس و ساختمان طرح که تمامی ابعاد با هم همسان، قرینه و یک اندازه باشند که البته اگر شاسی طرح دقیق نباشد بهترین خاتم نیز بر روی آن نما و جلوه‌ای ندارد و کل طرح را از بین می‌برد به همین جهت است که یک هنرمند خاتم‌ساز باید یک نجار چیره دست هم باشد. 
7.  رنگ‌کاری و روکش دادن محصول بایستی ماهرانه و بدون خدشه و هر عیبی باشد .
8.  نقش‌ها ومثلث‌ها هر چه ریزتر باشند کیفیت و ارزش کار بیشتر است. تذکر مهم: کلیه محصولات خاتم‌کاری شده بایستی دور از حرارت، رطوبت و نور مستقیم خورشید نگهداری و از تمیز کردن آنها با پارچهٔ مرطوب واز به کار بردن هر گونه جلاسنج بر روی سطوح خاتم اجتناب نمائید.

قدیمی‌ترین آثار هنری خاتم‌کاری شده باقی مانده :

1. صندوق مرقد موسی بن جعفر و امام جواد در کاظمین مربوطه به دوران شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۶هجری قمری ساخته شده توسط استاد محمد جمعه.
2.  صندوق مرقد امام حسن عسکری در سامره و صندوق مرقد امام علی النقی مربوطه به همان دوره واستاد.
3. صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر مهدی موعود که درهمان دوره ساخته و نصب شده.
4. اثر بسیار زیبا و نفیس درب ورودی مدرسه چهارباغ اصفهان چندین بار توسط استادان این هنر ترمیم و مرمت شده است.
5. درب خاتم امام‌زاده شاه رضا در قمشه (شهرضا) مربوطه به زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی .
6. صندوق خاتم مرقد علی ساخته شده درزمان کریم خان زند و نصب آن درزمان لطفعلی خان زند.
7. صندوق خاتم مرقد سید الشهداء و ابوالفضل در کربلا .
8. صندوق مقبره زینب در شام

خاتم کاری به همراه آینه کاری

خاتمسازی هنر بسیر ظریفی است وحتیاج به دقت و پشتکار فراون دارد و برای آن ذوق و سلیقه ی خاص لازم است.

هنرمد صنعتگر باید از صبر و حوصله کافی برخوردار باشد تا بتواند محصول خود را به نحو زیبا و جالبی ارائه دهد.

از استادانی که برای رونق بخشیدن به این صنعت زیادکوشش نموده اند ،می توان محمد حسین خاتمساز شیرازی و برادش صنیع خاتم و همچنین خلیل گلریز ،عیسی بهادری و دهها تن دیگر را نام برد.